Fake news en complottheorieën

In deze onzekere tijden zijn complottheorieën populairder dan ooit. Vanaf een afstand zenden influencers alternatieve theorieën de wereld in, die massaal worden gedeeld. Ik vind het een fascinerend fenomeen en vraag mij af hoe mensen komen tot deze theorieën en of er soms een kern van waarheid in zit. Hier ga ik nog een aantal keer een stukje over schrijven in een later blog.
Ik vind het een beetje te makkelijk om mensen met andere ideeën weg te zetten als gekke alu-hoedjes, ik stel me graag nieuwsgierig en genuanceerd op. Het ligt er wel een beetje aan wie het zegt. Ik zag op youtube bijvoorbeeld langskomen dat Robert Jensen een kanaal heeft waarop hij verkondigt dat de Corona-crisis één groot complot is. Die man en de manier waarop hij communiceert, vind ik niet om aan te zien, dus daar heb ik mij (nog) niet aan gewaagd.

Wat is een complottheorie?
Een complottheorie is iets anders dan kritisch denken. De definitie van een complottheorie die wikipedia hanteert is: Een complot of samenzwering is een geheime samenwerking tussen mensen met een kwaadaardig doel.[6] Een complottheorie is een vermoeden over het bestaan van een bepaald complot. Dit vermoeden kan terecht of onterecht zijn. Hoewel er complotten bestaan, blijkt de overgrote meerderheid van de complottheorieën echter niet of nauwelijks op de realiteit te berusten.’ Op deze pagina is ook een overzicht te zien van veelvoorkomende complottheorieën.

Kritiek op Corona-maatregelen
Op dit moment is er felle discussie over zin en onzin rondom Corona. Over wat Corona precies is, is (mij) nog niet heel veel bekend. Er is veel onzeker en de maatregelen zijn zeer beperkend en hebben grote gevolgen. De ene persoon verzet zich hier harder tegen dan de ander. Ik vind het persoonlijk heel vervelend om te moeten letten op het houden van afstand, al is mijn ‘leed’ altijd relatief. De 1,5-meter samenleving spreekt mij helemaal niet aan. Zoals ik eerder al schreef, ben ik erg begaan met mensen die in een sociaal isolement raken en ernstig vereenzamen. Tijdens mijn afstudeer-onderzoek naar dit onderwerp kwam ik erachter dat het bij mij persoonlijk een gevoelige snaar raakte. Het is een taboe-onderwerp, want niemand wil zielig gevonden worden. Maar ook ik heb mij in mijn leven tijdens verschillende fases eenzaam gevoeld wanneer ik niet in staat was de connectie met mensen om mij heen te maken. Ik heb het idee dat het in onze cultuur lastiger is om je verbonden te voelen met mensen om je heen en onderdeel te zijn van een geheel, omdat de nadruk ligt op autonomie, eigen verantwoordelijkheid en succes. Mensen moeten zelf hun eigen sociale netwerk vormgeven en daarvoor moet je ook beschikken over de nodige sociale vaardigheden. De psychische en lichamelijke gevolgen van langdurige eenzaamheid zijn niet mals. Het verzwakt zelfs het immuunsysteem. Ik merk dat ik behoefte heb aan nabijheid met een selecte groep mensen en vind het vervelend om me schuldig te moeten voelen als ik familie en goede vrienden een knuffel wil geven. Zo heb je indirect immers mogelijk een dode op je geweten. Ook de economische gevolgen van de maatregelen zijn waarschijnlijk fors. Ik weet niet welke overwegingen hierbij gemaakt worden. Ik ben inderdaad geen viroloog of aanverwant specialist, maar ook ik vraag mij af of bepaalde maatregelen en de gevolgen ervan in verhouding staan tot de opbrengsten. Wellicht onderschat ik de ernst van het virus zelf en piep ik wel anders wanneer ikzelf of een naaste getroffen wordt.

Belangen
Bij alles wat je leest kun je je afvragen of de bron betrouwbaar is. Er is tegenwoordig meer wantrouwen naar de zogenaamde ‘mainstream media’ en andere instanties als de staat en de farmaceutische industrie. Deels waarschijnlijk terecht. Wel wil ik er graag vanuit gaan dat Nederlandse journalisten in onze vrije samenleving (die werken voor kwaliteitskranten) als doel hebben om een realistische weergave van de werkelijkheid te tonen en betrouwbare informatie verspreiden. Hier is ook een journalistieke code voor opgesteld waarbij bronnen worden gecheckt.
Wel is het zo dat er (binnen de politiek en het bedrijfsleven) vaak belangen meespelen als status, geld en macht. Als een frisdrankfabrikant een onderzoek naar suiker financiert is het belang van de uitkomst bijvoorbeeld groot.

Viruswaanzin
In de Volkskrant stond een artikel over de beweringen van viruswaanzin. Viruswaanzin stelde onder andere dat Covid-19 niet gevaarlijker is dan de gewone seizoensgriep, en dat afstand houden en handen wassen niet nodig is.
Deels worden deze stellingen onderuitgehaald. Het sterftecijfer is een laag percentage van 0,4% overlijdensrisico, maar dan nog gaat het om een groot aantal (met name kwetsbare) mensen en een aanzienlijk groter percentage dan bij de gewone griep. In Nederland belanden er 12.000 mensen in het ziekenhuis en overlijden er tussen de 6000 en 9000 mensen. Bij de seizoensgriep in 2019 overleden 2900 mensen. Een ander probleem is de overbelasting van de zorg.
Afstand houden draagt wel bij aan het beperken van verspreiding. Daarnaast is het van belang te zorgen voor een goede ventilatie, omdat verspreiding vaak via de lucht plaatsvindt. Het is niet aangetoond dat verspreiding via oppervlakten verloopt; het virus overleeft niet goed zonder gastheer en in uv-straling. Je hoeft dus niet als een malle al je boodschappen te ontsmetten. Handen wassen is wel een goed idee, omdat veel mensen (onbewust) vaak met hun handen aan hun neus, mond en ogen zitten.

Kritiek hebben op de maatregelen is iets anders dan geloven in een complottheorie.
Een complottheorie is bijvoorbeeld dat volksgezondheid niet belangrijk is voor de overheid en dat de overheid niet het beste met ons voor heeft. Daar kun je ook argumenten voor aandragen.

Ik vind dat het leven wel een klein beetje leuk moet blijven en dat het niet gezond is om in je eentje thuis te blijven zitten.

Verder lezen?
In het kinderboek Fake! Alles wat je (niet) moet geloven over nepnieuws, mindfuck en complottheorieën, worden  tips gegeven over hoe je volgens een wetenschappelijke methode kritisch blijft denken. hoe scheid je de zin van de onzin? Een hypothese kan worden weerlegd door feiten die uit onderzoek naar voren komen. Anekdotes zijn geen bewijs. Dat je oma bijvoorbeeld 100 jaar oud is geworden, terwijl zij altijd rookte als een schoorsteen, is geen bewijs dat roken onschadelijk is.

Links en verder lezen:

viruswaanzin in Volkskrant

Outsiders over flat earth

Dat had je gedacht – waarom geloven we zo makkelijk in complotten

Fake! – Annemarie Bon

https://nl.wikipedia.org/wiki/Complottheorie

https://skepsis.nl/coronacomplotten/

https://susandullink.nl/populisme-complotten/

Extreme rijkdom

Jeff Bezos, de oprichter van Amazon is momenteel de rijkste man ter wereld. Het bedrijf heeft op dit moment een beurswaarde van 1,3 biljoen euro (€1.300.000.000.000), zijn persoonlijke fortuin wordt geschat op meer dan 160 miljard euro (€160.000.000.000).

Jeff Bezos wealth in rice
(In dit filmpje wordt beeldend weergegeven hoe onvoorstelbaar veel dit is. Verwarrend is dat het Amerikaanse Billion hetzelfde is als het Nederlandse Miljard, en niet biljoen.)

Wereldwijd nemen verschillen tussen arm en rijk steeds meer toe. Steeds meer geld gaat naar steeds minder mensen.

Geld als doel 
Extreme rijkdom zou kunnen worden verdedigd, door het argument dat het hier gaat om extreem knappe mensen die extreem hard werken. Toch is er veel kritiek op deze ongelijkheid.

Er is een armoedegrens waaronder mensen niet kunnen voorzien in hun levensbehoeften, maar zou er ook een rijkdomsgrens kunnen worden vastgesteld? Filosoof Ingrid Robeyns schreef over het onderwerp rijkdom onderwerp het essay ‘rijkdom’ en liet zich inspireren door Politika van Aristoteles. Aristoteles maakt een onderscheid tussen doel en middel en stelt dat rijkdom geen doel op zich zou moeten zijn. De mens heeft volgens hem als doel om een goed leven te leiden, waaronder hij verstaat een deugdzaam leven en een gulden middenweg tussen te veel en te weinig. In een interview met Robeyns in filosofie magazine haalt zij een fotoboek aan van Lauren Greenfield met portretten van superrijken in Los Angeles. Het laat zien hoe geld door hen wordt besteed aan statussymbolen: ‘dure sieraden, kleuters met designjurken, villa’s vol Versace-meubels en honden! Die plastische chirurgie hebben ondergaan.’ De mensen lijken de realiteit uit het oog te zijn verloren.
Niet alleen in de tijd van Aristoteles is zijn filosofie relevant. Ook in onze tijd wordt economische groei nog steeds als doel op zich gezien en draait het leven van veel mensen om individuele verantwoordelijkheid om succesvol te zijn/veel geld te verdienen. Het is nuttig om hier vraagtekens bij te zetten.

De factor geluk
Robeyns stelt dat rijkdom nooit de verdienste is van 1 persoon. Welvaart kan niet worden gecreëerd zonder op de schouders van vorige generaties te staan en gebruik te maken van technologie die door anderen is bedacht. Bovendien speelt toeval een grote rol. Of je gebruik kunt maken van middelen als technologie en instituties is afhankelijk van geluk: het land waarin je geboren bent, genenpakket, opvoeding etc.

Belasting
Er is geen sprake van rechtvaardige belastingen: de middenklasse betaalt relatief meer belasting dan de superrijken en burgers relatief meer dan bedrijven. Gaten in de wetgeving maken het mogelijk om geen of weinig belasting te betalen. Wanneer er meer geld van de rijken naar de schatkist gaat, zou het kunnen worden ingezet voor meer gelijkheid en dat is hard nodig.

Armoede in Nederland
Op dit moment leven ongeveer 584.000 huishoudens, 7,9 procent van alle huishoudens in Nederland, in armoede. Dit blijkt uit een rapport van het CBS. Ondanks de economische groei van de afgelopen jaren, is het aantal mensen dat in armoede leeft de afgelopen drie jaar gelijk gebleven. Waarschijnlijk is dit percentage in het afgelopen half jaar nog verder toegenomen ten gevolge van de Corona-crisis.

Geld is macht 
Extreme rijkdom geeft mensen politieke macht, omdat zij met donaties politieke keuzes kunnen beïnvloeden. Dit brengt de democratie in gevaar. In Amerika kunnen alleen allen nog hele rijke mensen zich kandidaat stellen voor het Congres, omdat campagne voeren een grote investering van eigen middelen vraagt.

Ecologische voetafdruk
Extreem rijke mensen hebben vaak een grotere ecologische voetafdruk, onder andere door grotere woningen, zwembaden en verre reizen. Ook hebben zij vaak hun fortuin te danken aan processen die grote ecologische schade veroorzaken. Het zou daarom rechtvaardiger zijn als de superrijken meer geld moeten bijdragen om de klimaatcrisis tegen te gaan.

Of zij deze verantwoordelijkheid nemen, valt te betwijfelen. Er valt veel te winnen als mensen verder kijken dan hun eigen omgeving en nadenken over hoe we met elkaar samenleven en wat we elkaar verschuldigd zijn. Een democratie vraagt om betrokken mensen die zichzelf niet enkel zien als consument.

What’s in it for Jeff?
Boven een bepaald bedrag maakt geld niet gelukkig. Uitgaven aan statussymbolen tonen een ratrace waarin men niet voor elkaar wil onderdoen. Onderzoek van psycholoog Csikszentmihalyi laat zien dat voor wie weinig geld heeft, meer welvaart wel leidt tot meer geluk. Maar voor wie erg rijk is, heeft extra welvaart geen effect. Het tegendeel geldt: Tijd is schaars en de tijd van mensen die veel geld verdienen is duurder. Daarom nemen zij vaak minder de tijd voor trage bezigheden als wandelen in het bos of koffie drinken met familie en vrienden, wat hele waardevolle bezigheden zijn.

December | 2013 | United State of America | Page 2

Verder lezen?: Wie stopt Jeff Bezos, de rijkste man ter wereld die alleen maar rijker wordt

Bronnen:
* filosofie magazine juni 2019
* https://www.nibud.nl/beroepsmatig/half-miljoen-nederlanders-leven-in-armoede/
* https://www.languagelab.nl/stijlgids/billion-is-geen-biljoen